Od lat jastrzębski magistrat traktuje pomnik w Bziu przy skrzyżowaniu ulic Pszczyńskiej i Niepodległości jako wygodną scenografię do obchodów ogólnopaństwowych świąt. Problem w tym, że w urzędowym rytuale gubi się pierwotny sens tego obelisku. Ten kamień nie opowiada o listopadzie 1918 roku w Warszawie. Upamiętnia walkę śląskich powstańców oraz 4 lipca 1922 roku – dzień, w którym mieszkańcy Bzia i ziemi jastrzębskiej po raz pierwszy oficjalnie powitali wkraczające oddziały Wojska Polskiego. W 110. rocznicę śmierci Henryka Sienkiewicza warto przypomnieć, jak długa, krwawa i duchowa droga prowadziła ziemię jastrzębską, rybnicką i pszczyńską do granic odrodzonej Rzeczypospolitej.
110. rocznica śmierci Henryka Sienkiewicza. Od mikołowskiej drukarni do pomnika w Bziu – jak słowo drukowane uzbroiło śląskich powstańców?
Powtórzmy to z całą mocą, wbrew podręcznikowym uproszczeniom: 11 listopada 1918 roku Jastrzębie, Bzie, Ruptawa, Moszczenica, Szeroka, Pniówek czy Pawłowice nie obudziły się w wolnej Polsce. Pozostały w granicach państwa niemieckiego, a już na przełomie 1918 i 1919 roku zostały poddane rygorom stanu oblężenia i pacyfikacjom prowadzonym przez niemieckie formacje Grenzschutzu. Aby biało-czerwone sztandary mogły legalnie zawisnąć w naszych gminach latem 1922 roku, potrzebny był bezprecedensowy zryw miejscowej ludności, trzy Powstania Śląskie (1919, 1920, 1921) oraz determinacja w kampanii plebiscytowej. Jako redakcja jas24info.pl będziemy konsekwentnie przypominać o dacie 4 lipca, oczekując, że właśnie w ten lipcowy dzień – w prawdziwą rocznicę powrotu naszej ziemi do Macierzy – pod pomnikiem w Bziu regularnie będą pochylać się sztandary samorządowe, górnicze i społeczne.
Zanim jednak młody chłopak z Bzia, Moszczenicy czy Pniówka zdecydował się zaryzykować życie w starciu z niemieckimi oddziałami, musiał najpierw odpowiedzieć sobie na pytanie, kim jest. Przez ponad półtora wieku pruskiego panowania – od wojen śląskich w połowie XVIII stulecia – pruska szkoła, urząd i armia robiły wszystko, by polszczyznę na Górnym Śląsku sprowadzić do roli pogardzanego narzecza warstwy plebejskiej (Wasserpolnisch), a awans społeczny uzależnić od pełnej germanizacji. Kto zatem sprawił, że pokolenie urodzone pod koniec XIX wieku w powiatach rybnickim i pszczyńskim nie tylko zachowało polską mowę domową, ale zyskało nowoczesną świadomość narodową?Odpowiedź prowadzi do pisarza, który zmarł dokładnie 110 lat temu – 15 listopada 1916 roku w szwajcarskim Vevey.
Gdy latem 1914 roku wybuchła I wojna światowa, blisko siedemdziesięcioletni Henryk Sienkiewicz – opromieniony już literacką Nagrodą Nobla z 1905 roku – opuścił podkielecki Oblęgorek i przez Wiedeń przedostał się do neutralnej Szwajcarii. W niewielkim Vevey nad Jeziorem Genewskim nie szukał jednak spokojnego schronienia. W styczniu 1915 roku – wspólnie z wielkim pianistą Ignacym Janem Paderewskim oraz warszawskim prawnikiem i działaczem oświatowym mecenasem Antonim Osuchowskim – założył Szwajcarski Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce (zwany Komitetem Veveyskim).
W czasie, gdy ziemie polskie stały się poligonem armii rosyjskiej, niemieckiej i austro-węgierskiej, a tysiące Polaków i Górnoślązaków wcielonych do wrogich armii ginęło na frontach od Francji po Mazury, Sienkiewicz wykorzystał swój międzynarodowy autorytet, publikując głośną odezwę Do ludów cywilizowanych. Dzięki zbiórkom prowadzonym od Stanów Zjednoczonych po Europę Zachodnią Komitet zgromadził około 20 milionów franków szwajcarskich, wysyłając do głodującego kraju setki wagonów z mąką, mlekiem skondensowanym dla dzieci, lekami i odzieżą.
Sienkiewicz do ostatnich dni pilnował przy tym żelaznej reguły: Komitet musiał zachować ścisłą neutralność wobec walczących bloków militarnych, bo każde polityczne opowiedzenie się po jednej ze stron oznaczało natychmiastowe zablokowanie transportów z żywnością przez państwa centralne lub Ententę. Nawet po ogłoszeniu przez cesarzy Niemiec i Austro-Węgier Aktu 5 listopada 1916 roku, gdy w Szwajcarii wrzało od sporów politycznych, schorowany pisarz twardo bronił ponadpartyjnego charakteru swojej instytucji. Wyczerpany pracą korespondencyjną, zmarł na chorobę serca wieczorem 15 listopada 1916 roku w Grand Hôtel du Lac w Vevey. Według relacji bliskich, do ostatnich chwil bolał nad tym, że nie dane mu będzie zobaczyć wolnej Polski.
Październik 1924 roku: żałobny pociąg na śląskich torach
Niepodległa Rzeczpospolita upomniała się o swojego pisarza osiem lat później. W październiku 1924 roku specjalny pociąg żałobny wyruszył ze Szwajcarii przez Austrię i Czechosłowację ku Warszawie, by złożyć trumnę ze szczątkami Sienkiewicza w podziemiach katedry św. Jana. Trasa tego konduktu wiodła bezpośrednio przez nasze sąsiedztwo – przez Bogumin i Piotrowice koło Karwiny (które po podziale Śląska Cieszyńskiego w 1920 roku znalazły się po stronie czechosłowackiej) do polskiej stacji granicznej w Zebrzydowicach.
25 października 1924 roku pociąg wjechał na tory odzyskanego województwa śląskiego, zatrzymując się w Zebrzydowicach, a następnie w Dziedzicach (dzisiejszych Czechowicach-Dziedzicach) i Katowicach. Na dworcach i wzdłuż linii kolejowej trumnę autora Trylogii żegnały dziesiątki tysięcy mieszkańców regionu: górnicy w galowych mundurach z pióropuszami, kobiety w śląskich strojach ludowych, weterani Powstań Śląskich, gniazda Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, młodzież szkolna oraz przedstawiciele najwyższych władz województwa śląskiego i duchowieństwa.
Dla wielu obserwatorów z dawnej Kongresówki tak masowy hołd oddany polskiemu pisarzowi na Górnym Śląsku był zaskoczeniem. Wynikał on jednak z twardych realiów społecznych. Na ziemiach pod panowaniem pruskim wieloletni obowiązek szkolny sprawił, że niemal całkowicie zlikwidowano analfabetyzm. Śląski górnik i gospodarz potrafił czytać.Przez dziesięciolecia brakowało mu tylko jednego – powszechnie dostępnej polskiej literatury, która pozwoliłaby mu oprzeć się presji niemieckiej szkoły.
Pielgrzymowice, Mikołów i historia dwóch Karolów Miarków
W jaki sposób utwory Sienkiewicza trafiły pod strzechy w Jastrzębiu, Bziu, Ruptawie, Pawłowicach czy Pszczynie?Często jednym tchem przypisuje się druk Trylogii naszemu wybitnemu krajanowi z sąsiednich Pielgrzymowic (gmina Pawłowice) – Karolowi Miarce starszemu (1825–1882), nauczycielowi, pisarzowi, wydawcy „Katolika” i założycielowi drukarni w Mikołowie.
Trzymając się ściśle faktów i chronologii, trzeba jednak przypomnieć, że Karol Miarka starszy zmarł w Cieszynie 15 sierpnia 1882 roku – na dziewięć miesięcy przed ukazaniem się w warszawskim „Słowie” pierwszego odcinka Ogniem i mieczem (maj 1883 r.). Nie mógł więc wydawać Trylogii. A mimo to właśnie on położył fundament pod jej przyszły sukces na Śląsku.
Karol Miarka starszy osobiście poznał młodego Henryka Sienkiewicza w październiku 1879 roku w Krakowie, podczas uroczystego jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy twórczej Józefa Ignacego Kraszewskiego. Dostrzegając siłę pisarstwa Sienkiewicza, zaczął popularyzować na Górnym Śląsku jego wczesne nowele, takie jak Janko Muzykant, Szkice węgloweczy Za chlebem. Dla śląskiego czytelnika dramat wiejskiego dziecka karanego przez obcych urzędników albo los chłopa zmuszonego do tułaczki brzmiały jak opis jego własnej codzienności w państwie pruskim.
Przemysłową rewolucję w upowszechnianiu polskiej książki na Śląsku przeprowadził natomiast jego syn – Karol Miarka młodszy (1856–1919). Po przejęciu mikołowskiej oficyny (którą kierował do 1910 roku, kiedy to sprzedał zakład koncernowi prasowemu Adama Napieralskiego), zmodernizował w 1894 roku drukarnię, wprowadzając maszyny parowe i masową produkcję książek, a w 1898 roku uruchomił serię wydawniczą „Nowa Biblioteka Pisarzy Polskich”.
Miarka młodszy dobrze znał możliwości finansowe śląskiej rodziny robotniczej i chłopskiej: drogie wydania z Warszawy czy Krakowa były dla zwykłego górnika niedostępne. Mikołowska drukarnia wypuszczała więc tanie wydania broszurowe, kalendarze, śpiewniki i klasykę polskiej literatury (od Kraszewskiego i Mickiewicza po nowele Sienkiewicza), które sprzedawali wędrowni kolporterzy na odpustach i jarmarkach – od Rybnika i Wodzisławia po Żory,Pszczynę i Cieszyn. Równolegle wielkie powieści Sienkiewicza – Trylogia, Quo vadis i Krzyżacy – docierały pod śląskie dachy w odcinkach drukowanych na łamach polskich gazet („Katolika”, „Górnoślązaka”, „Polaka”). Czytelnicy wycinali dolne paski gazet i własnoręcznie zszywali je dratwą w domowe księgi, które krążyły potem po całej wsi.
Książka z parafialnej szafy i powstańcza konspiracja na ziemi jastrzębskiej
Obok prasy i tanich druków z Mikołowa kluczową rolę odegrało Towarzystwo Czytelni Ludowych (TCL),organizowane przez polskich księży i lokalnych działaczy społecznych. W przededniu I wojny światowej oraz w okresie plebiscytowym w parafiach powiatu rybnickiego i pszczyńskiego działały dziesiątki punktów bibliotecznych TCL. Z zachowanych sprawozdań bibliotekarzy wynika jednoznacznie, że Henryk Sienkiewicz był na Górnym Śląsku najchętniej czytanym polskim autorem.
Dla młodego górnika czy syna gospodarza z Bzia, Moszczenicy, Szerokiej lub Pniówka lektura wydanych w 1900 roku Krzyżaków nie była jedynie opowieścią o średniowieczu. Zakonny rycerz mówiący po niemiecku kojarzył się wprost z pruskim żandarmem, urzędnikiem z rybnickiego czy pszczyńskiego starostwa oraz nauczycielem karzącym dzieci za polską mowę. Z kolei karty Trylogii – w tym opisana w Potopie obecność króla Jana Kazimierza w górnośląskim Głogówku czy droga Andrzeja Kmicica wiodąca przez Śląsk na odsiecz Jasnej Górze – przywracały poczucie dumy i historycznej łączności z Polską.
To właśnie pokolenie wychowane na polskich gazetach i książkach z czytelni TCL stworzyło w latach 1919–1921 na naszej ziemi struktury Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW GŚl.):
-
W Jastrzębiu-Zdroju głównym oparciem konspiracji stało się uzdrowisko należące do rodziny Witczaków. Po śmierci dr. Mikołaja Witczaka seniora w lutym 1918 roku, jego młodzi synowie i nowi gospodarze kurortu – Mikołaj Witczak jr. (późniejszy dowódca batalionu i podgrupy w III Powstaniu Śląskim) oraz Józef Witczak – przekształcili obiekty zdrojowe w zakonspirowany ośrodek ruchu polskiego, magazyn broni i punkt opatrunkowy.
-
Z sąsiedniego Pniówka wywodził się Józef Goszyc (1895–1940) – jeden z czołowych organizatorów i dowódców POW Górnego Śląska na ziemi pszczyńskiej, współorganizator I Powstania Śląskiego oraz obozu dla śląskich uchodźców w Piotrowicach (wiosną 1940 roku zamordowany przez NKWD w Katyniu jako kapitan Wojska Polskiego).
-
W Pawłowicach przyszli na świat dwaj wybitni kapłani i przywódcy narodowi: ks. Paweł Brandys (poseł do parlamentu Rzeszy i na Sejm Ustawodawczy RP, niestrudzony organizator polskich czytelni i kółek rolniczych) oraz jego brat ks. Jan Brandys, kapelan i dowódca powstańczych oddziałów w III Powstaniu Śląskim.
Gdy 20 marca 1921 roku odbył się plebiscyt na Górnym Śląsku, niemiecka administracja rzuciła na szalę ogromne środki finansowe, nacisk pracodawców oraz głosy blisko 200 tysięcy tzw. emigrantów plebiscytowych dowiezionych pociągami z głębi Niemiec. Mimo to – o ile w samym uzdrowiskowym Jastrzębiu Dolnym czy w częściowo ewangelickiej Ruptawie przewagę w urnach uzyskali Niemcy – w większości okolicznych gmin rolniczo-górniczych,takich jak Moszczenica, Szeroka, Pniówek, Jastrzębie Górne czy Bzie, mieszkańcy opowiedzieli się za Polską. Bez wcześniejszej o kilkadziesiąt lat pracy z polską książką taki wynik byłby niemożliwy.
Przy okazji 110. rocznicy śmierci autora Trylogii warto wyjaśnić pewną uporczywą pomyłkę, która od czasu do czasu powraca w popularnych opowieściach o przeszłości naszego miasta. Chodzi o twierdzenie, jakoby Henryk Sienkiewicz leczył się w XIX wieku u słonych wód w dawnym Bad Königsdorff-Jastrzemb.
Fakty historyczne są jednoznaczne: Henryk Sienkiewicz nigdy nie był kuracjuszem jastrzębskiego uzdrowiska. Choć pisarz wielokrotnie przejeżdżał koleją przez Śląsk w drodze do Wiednia, Szwajcarii czy Włoch, w jego szczegółowo udokumentowanym kalendarium życia i korespondencji nie ma śladu pobytu na kuracji w Jastrzębiu-Zdroju.
Skąd zatem wzięła się ta legenda? Z nałożenia na siebie w potocznej pamięci biografii dwóch wielkich polskich powieściopisarzy historycznych. Pisarzem pierwszego szeregu, który naprawdę przebywał i leczył się w Jastrzębiu-Zdroju latem (w czerwcu i lipcu) 1867 roku, był Józef Ignacy Kraszewski – autor Starej baśni, który pozostawił cenne wspomnienia ze swojego pobytu w rodzącym się wówczas kurorcie oraz opisał polską mowę okolicznego ludu. Ponieważ obaj pisarze tworzyli wielkie powieści historyczne i obaj zmarli w Szwajcarii (Kraszewski w 1887 roku w Genewie,Sienkiewicz w 1916 roku w Vevey), z biegiem lat w ustnych przekazach zaczęto mylnie przypisywać jastrzębską kurację młodszemu z nich – Nobliście.
Prawdziwą historię przypomina zresztą do dziś mapa naszego miasta: w dzielnicy Zdrój biegnie ulica Józefa Ignacego Kraszewskiego, upamiętniająca pobyt autora Starej baśni z 1867 roku, a jedną z ważnych ulic miasta jest ulica Karola Miarki – przypominająca człowieka z sąsiednich Pielgrzymowic, którego dzieło wydawnicze otworzyło Ślązakom drzwi do polszczyzny literackiej.
Lekcja na kolejny 4 lipca
Kiedy 15 listopada 1916 roku w hotelu nad Jeziorem Genewskim umierał Henryk Sienkiewicz, w okopach I wojny światowej ginęli Ślązacy wcieleni przymusowo do armii cesarza Wilhelma II. Niespełna trzy lata później ci, którzy przeżyli frontowe piekło, wrócili do swoich domów w Bziu, Ruptawie, Moszczenicy, Szerokiej, Pniówku i Pawłowicach,a potem chwycili za broń w trzech Powstaniach Śląskich, by wywalczyć granicę, którą Wojsko Polskie przekroczyło uroczyście 4 lipca 1922 roku.
Dlatego mijając pomnik Powstańców Śląskich w Bziu na skrzyżowaniu ulic Pszczyńskiej i Niepodległości, warto pamiętać, o czym naprawdę mówi ten obelisk. To nie jest przypadkowa dekoracja pod listopadowe akademie, lecz pomnik lipcowego powrotu ziemi jastrzębskiej do Polski – poprzedzonego cichą pracą polskich drukarzy, bibliotekarzy i pisarzy.
opracował Antoni Godos & redakcjia jas24info
foto własne: uroczystości pod pomnikiem w Bziu
