Są w naszej lokalnej historii daty, wobec których nie wolno przejść obojętnie. Gdy Rzeczpospolita po 123 latach zaborów wracała na mapę Europy, na Górnym Śląsku wciąż trwała walka. W połowie sierpnia przypominamy dwie fundamentalne rocznice: wybuch I Powstania Śląskiego (1919) oraz II Powstania Śląskiego (1920). To historia naszej ziemi – Jastrzębia-Zdroju i sąsiednich miejscowości – napisana krwią zwykłych ludzi.

 Powstania Śląskie w Jastrzębiu-Zdroju. Hołd dla bohaterów 

 To nie są tylko suche fakty z podręczników. To dzieje Moszczenicy, Ruptawy, Bzia, Szerokiej czy Pawłowic. Dzięki niezłomnej sile ducha górników, rolników, rzemieślników i lokalnej inteligencji, dziś możemy mówić tu, na Śląsku, w ojczystym języku.

 I Powstanie Śląskie (Sierpień 1919): Iskra gniewu i krew męczenników

Atmosfera latem 1919 roku była nie do zniesienia. Ślązacy byli masowo zwalniani z kopalń i terroryzowani przez niemieckie bojówki. Bezpośrednią iskrą zapalną stała się masakra przed kopalnią „Mysłowice” (15 sierpnia), gdzie niemiecki Grenzschutz otworzył ogień do górników i ich rodzin.

Z obozów uchodźczych w Piotrowicach i Strumieniu ruszyli polscy ochotnicy, a wraz z nimi mieszkańcy naszych wsi i osad. Pod dowództwem lokalnych bohaterów, m.in. Mikołaja Witczaka jr. oraz Jana Wyglendy, powstańcy z niezwykłą brawurą atakowali przeważające siły niemieckie. To oddziały Witczaka uderzyły w nocy na placówkę w Pielgrzymowicach, rozbijając siły wroga i zdobywając cenną broń bez strat własnych.

 Mroczna karta historii: Zbrodnia w Moszczenicy

I Powstanie Śląskie to także czas wielkiej żałoby. Musimy pamiętać o 20 sierpnia 1919 roku, kiedy w Moszczenicy żołdacy z niemieckiego Grenzschutzu dopuścili się potwornego mordu na aresztowanych powstańcach. Zamęczeni na śmierć zostali:

• Adolf Wodecki – dowódca 10. kompanii, powszechnie szanowany kupiec z jastrzębskiego Zdroju,

• Leon Kubsz,

• Paweł Grzonka,

• Maksymilian Bronny,

• Konstanty Cnota.

Ich ciała porzucono przy nasypie kolejowym, by zastraszyć mieszkańców. Jastrzębianie z najwyższą czcią przenieśli jednak ciała pięciu męczenników do zbiorowego grobowca przy kościele św. Katarzyny w Jastrzębiu Górnym. Dziś stoi tam pomnik przypominający o ich ofierze.

 II Powstanie Śląskie (Sierpień 1920): Organizacja i sprawiedliwy odwet

W nocy z 19 na 20 sierpnia 1920 r., gdy wybuchło II Powstanie Śląskie, Polacy byli już znacznie lepiej zorganizowani. Zryw był precyzyjnym uderzeniem w niemiecką policję bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei - Sipo).

• W rejonie Jastrzębia-Zdroju oddziały dowodzone przez Pawła Koczora przypuściły szturm na siły niemieckie, które próbowały ukrywać się za stacjonującymi w Zdroju sojuszniczymi wojskami włoskimi. W tych bojach poległ kolejny syn naszej ziemi – Teodor Bujok z Moszczenicy.

• Ciężkie walki toczyły się również w rejonie Ruptawy (gdzie operowała kompania Pawła Stani) oraz w Wodzisławiu Śląskim.

Dzięki zrywowi zlikwidowano terror Sipo, co doprowadziło do powołania parytetowej policji i umożliwiło sprawiedliwszy przebieg późniejszej kampanii plebiscytowej.

Dziedzictwo, które nosimy w sercach

Powrót naszych ziem do Macierzy w 1922 roku nie byłby możliwy bez takich bohaterów, jak heroiczna rodzina księży Brandysów z Pawłowic, weteran Józef Hetmański z Brzezinki czy dziesiątki bezimiennych powstańców z Oddziałów Młodzieży Powstańczej w Moszczenicy, Ruptawie i Jastrzębiu. Wielu z nich za miłość do Polski zapłaciło najwyższą cenę w niemieckich obozach koncentracyjnych podczas II wojny światowej.

Kiedy mijamy stare uzdrowiskowe wille, gdy przejeżdżamy przez Moszczenicę, Ruptawę, Bzie czy pobliskie Pawłowice – stąpamy po ziemi, za którą nasi przodkowie oddawali życie. W rocznicę wybuchu I i II Powstania Śląskiego zatrzymajmy się na chwilę przy pomniku w Jastrzębiu Górnym, pochylmy głowy nad grobami odznaczonymi znakiem „Tobie Polsko” i zapalmy znicz.

Jesteśmy wolni i mamy na Śląsku Polskę, bo oni się nie poddali.

Cześć ich Pamięci! Chwała Bohaterom Powstań Śląskich!

opracował Alojzy Godos/(c) 2026 Portal Jas24info.

Powstania Śląskie, Jastrzębie-Zdrój, historia Jastrzębia, I Powstanie Śląskie, II Powstanie Śląskie, Moszczenica, Ruptawa, Bzie, Mikołaj Witczak, masakra w Moszczenicy, jas24info.