Dokładnie 70 lat temu, 18 listopada 1956 roku, Władysław Gomułka i Józef Cyrankiewicz wywalczyli na Kremlu umorzenie ponad 2,1 miliarda rubli polskiego długu. Była to spóźniona, wymuszona rachunkiem ekonomicznym rekompensata za dekadę bezwzględnego wywozu śląskiego węgla do ZSRR za ułamek jego rynkowej wartości. Bez tamtego porozumienia gospodarka PRL załamałaby się pod własnym ciężarem, a gigantyczny program rozbudowy Rybnickiego Okręgu Węglowego – w tym głębienie nowych szybów na ziemi jastrzębskiej i pawłowickiej – musiałby zostać drastycznie okrojony.
50 milionów ton węgla za dolara. Jak rachunek wystawiony w Moskwie zadecydował o losie Jastrzębia-Zdroju
Tajny protokół i węgiel za 1,25 dolara
Aby zrozumieć gospodarczy fundament tamtych wydarzeń, musimy cofnąć się do 16 sierpnia 1945 roku. Wtedy to Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał ze Związkiem Radzieckim umowę o reparacjach. Moskwa zrzekła się pretensji do mienia na Ziemiach Odzyskanych i obiecała Polsce 15 procent reparacji ściąganych od Niemiec. Diabeł tkwił w tajnym załączniku. Warszawa zobowiązała się dostarczać ZSRR węgiel kamienny po tak zwanej cenie specjalnej. Nałożono na polskie kopalnie sztywne kontyngenty: 8 milionów ton w 1946 roku, po 13 milionów ton rocznie w latach 1947–1950 i po 12 milionów ton w latach kolejnych.
Związek Radziecki płacił za tonę węgla zaledwie 1,22–1,25 dolara. Stawka ta nie pokrywała nawet bezpośrednich kosztów wydobycia u nosika na śląskiej kopalni ani transportu na wschodnią granicę. Działo się to w czasie, gdy zrujnowana wojną zachodnia i północna Europa desperacko potrzebowała surowca. Dania czy Szwecja płaciły za polski węgiel od 12 do 16 dolarów za tonę, a w szczytowym momencie wojny koreańskiej rynkowe ceny przekraczały 20 dolarów.
Kosztowny drenaż polskiego przemysłu
Już w 1947 roku polska delegacja zmuszona była prosić w Moskwie o obniżenie tego morderczego haraczu do 6,5, a potem 6 milionów ton rocznie. Aby sprostać planom, na śląskich kopalniach wprowadzano niedziele robocze. Do pracy pod ziemią kierowano nie tylko jeńców niemieckich i więźniów, ale również tysiące poborowych z Wojskowych Batalionów Górniczych – młodych chłopaków uznanych za ideologicznie niepewnych.
Historycy gospodarki szacują, że w latach 1946–1953 Górny Śląsk wysłał do ZSRR ok. 50-54 milionów ton węgla po cenie specjalnej. Polska straciła na tej narzuconej różnicy cenowej ponad 500 milionów ówczesnych dolarów. I choć "węgiel za dolara" przestał wyjeżdżać z początkiem 1954 roku (wskutek zrzeczenia się przez Polskę reparacji od NRD), państwo pozostawało dramatycznie zadłużone w radzieckich bankach. Z tych kredytów łatano dziury bieżące, podczas gdy wcześniej najcenniejszy produkt eksportowy oddawano za bezcen.
Listopadowy reset Gomułki na Kremlu
W listopadzie 1956 roku, ledwie kilkanaście dni po krwawej pacyfikacji powstania na Węgrzech przez radzieckie czołgi, nowy I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka udał się do Moskwy. Wynikiem trudnych rozmów było podpisanie 18 listopada polsko-radzieckiej deklaracji. Związek Radziecki formalnie uznał straty, jakie Polska poniosła z tytułu węgla sprzedawanego po zaniżonych cenach, i w ramach rekompensaty umorzył całe polskie zadłużenie z tytułu wykorzystanych kredytów. Z państwowego garbu spadło ponad 2,1 miliarda rubli (równowartość ok. 525 milionów dolarów według ówczesnego oficjalnego kursu).
Był to reset księgowy, który dał władzom w Warszawie jedyną szansę na zbilansowanie pierwszego planu pięcioletniego (1956–1960). Uwolnione z radzieckiej pętli państwo mogło skoncentrować wysiłek finansowy na budowie niezwykle kapitałochłonnych projektów – w tym potężnych kopalń głębinowych.
Kroplówka dla Rybnickiego Okręgu Węglowego
Geolodzy już wcześniej zbadali teren południowego Śląska. Wiedziano doskonale, że pod ziemiami wodzisławskimi, jastrzębskimi i pawłowickimi zalegają kapitalne pokłady węgla koksowego typu 35 – surowca absolutnie niezbędnego dla nowo powstającej polskiej metalurgii. Prace przy KWK „Jastrzębie-Moszczenica” zainaugurowano już w 1955 roku, a rok później miasteczko Jastrzębie-Zdrój otrzymało status osiedla typu miejskiego.
Gdyby jednak zadłużenie PRL nie zostało wyzerowane w listopadzie 1956 roku, gigantyczny program budowy Rybnickiego Okręgu Węglowego stanąłby pod potężnym znakiem zapytania ze względu na koszty maszyn, materiałów i budowy tysięcy mieszkań dla robotników. Wywalczony kredytowy oddech z Moskwy pozwolił docisnąć gaz.
-
1 stycznia 1961 r. ruszyły prace z mrożeniem górotworu przy potężnej inwestycji KWK „Zofiówka” (późniejszy „Manifest Lipcowy”).
-
4 grudnia 1962 r. puszczono w ruch wydobycie z KWK „Jastrzębie”.
-
W kwietniu 1963 r. wbito pierwszą łopatę na placu budowy kopalni w Boryni (zakład oficjalnie powołano jako autonomiczną jednostkę w 1971 r.).
-
Na końcu tego łańcucha gigantów, po pierwszych wstrzymanych przymiarkach z 1963 roku, ruszyła właściwa budowa KWK „Pniówek”, przypieczętowana aktem erekcyjnym z 12 lipca 1971 roku.
Umorzenie zadłużenia z listopada 1956 roku pozwoliło zmienić ciche uzdrowisko w potężne zagłębie węglowe. Przez pierwsze piętnaście lat populacja skoczyła do kilkunastu tysięcy, by pod koniec lat osiemdziesiątych przebić ostatecznie barierę stu tysięcy mieszkańców. Dawna infrastruktura solankowa powoli ustępowała miejsca kopalnianym wieżom, górniczym osiedlom i wszechobecnemu przemysłowi. Decyzja zapadła na Kremlu, a krajobraz na stałe zmienił się w Jastrzębiu i sąsiednich Pawłowicach. Rachunek za dekadę bezlitosnej eksploatacji węgla uregulowano inwestycjami, które po dziś dzień kształtują oblicze subregionu zachodniego.
opracował Teodor Wiśniewski redakcjia Jas24info
foto Wielka budowa kopalń i pierwszych osiedli w Jastrzębiu-Zdroju.. Źródło: Jastrzebie.pl
Jastrzębie-Zdrój, historia Jastrzębia, KWK Jastrzębie, KWK Moszczenica, KWK Zofiówka, Pniówek, ROW, węgiel koksowy, 1956, Władysław Gomułka.
