DECEMBER 9, 2022
AKTUALNOŚCI

Kardynał Bolesław Kominek orędzie i KWK Moszczenica Łaźnia: diament pogranicza

post-img

W mroźną barbórkową sobotę 4 grudnia 1965 roku w dyrekcji kopalni „Moszczenica” zapanowała cicha panika. Za chwilę przez bramę miały wjechać czarne limuzyny z najważniejszym człowiekiem w Polsce, a przed budynkiem stało coś, co mogło sprowadzić na szefostwo gniew partii. Nikt z obecnych na nadszybiu nie wiedział jeszcze, że Władysław Gomułka przyjechał na Śląsk z polityczną bombą w kieszeni — wymierzoną w człowieka, który wychował się kwadrans drogi stąd.

 

Rzeźba w ukryciu, Gomułka przy szybie i list, który podpalił PRL. Nieznana historia tuż obok Jastrzębia-Zdroju

Przez lata przyzwyczailiśmy się patrzeć na nasz zakątek Górnego Śląska jak na przekrój geologiczny. Najpierw spod ziemi trysnęła lecznicza solanka. Sto lat później górnicy dobrali się do pokładów koksującego węgla.

Jest jednak trzeci skarb tej ziemi, o którym mówimy zdecydowanie za rzadko. To ludzkie charaktery — twarde, wykuwane pod gigantycznym ciśnieniem pogranicza, gdzie granice potrafiły przejść przez środek rodzinnego stołu. W 61. rocznicę słynnego Orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich wracamy do historii, która powinna być dumą Jastrzębia-Zdroju i okolic.

A której — niestety — wciąż nie umiemy tu porządnie opowiedzieć.

Dlaczego przed wizytą Gomułki po cichu wywieziono „Tańczącą Parę”?

Zegar wskazywał dziesiątą rano. Była sobota, Barbórka, 4 grudnia 1965 roku. Pod halę maszyny wyciągowej nowej kopalni „Moszczenica” — należącej wtedy jeszcze do gromady Moszczenica w powiecie wodzisławskim, tuż przy granicy młodziutkiego Jastrzębia-Zdroju — podjechała kolumna rządowych limuzyn. Wysiadł z nich I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka.

Zanim jednak „towarzysz Wiesław” przekroczył bramę, na placu przed zakładem rozegrała się scena jak z komedii Barei. Stała tam nowoczesna rzeźba „Duet”, nazywana przez ludzi „Tańczącą Parą”. W ostatniej chwili kierownictwo kopalni uznało, że jej poza jest zbyt swobodna. Bano się, że surowy przywódca partii wpadnie w furię i oskarży dyrekcję o uleganie „zgniłym zachodnim modom”. Rzeźbę więc błyskawicznie zdemontowano i wywieziono z oczu dygnitarzy prosto do pobliskiego jastrzębskiego uzdrowiska.

Dalej wszystko poszło już jak w zegarku. Mróz szczypał w uszy, więc gości wprowadzono od razu do hali maszyny wyciągowej. Dyżurny maszynista pokazał Gomułce, za co pociągnąć, a I sekretarz usiadł za pulpitem i osobiście wywiózł spod ziemi pierwszy wózek moszczenickiego węgla. Na nadszybiu przyjął jeszcze uroczysty meldunek od głównego inżyniera górniczego, mgr. inż. Edwarda Ogiegły.

Lokalny tygodnik „Nowiny” już trzy dni wcześniej grzmiał z pierwszej strony: „4 GRUDNIA br. – rusza MOSZCZENICA”. Była to czwarta — po kopalniach „1 Maja”, „Szczygłowice” i „Jastrzębie” — nowa powojenna kopalnia w Rybnickim Okręgu Węglowym.

W tamten mroźny poranek górnicy i mieszkańcy nie mieli jednak pojęcia o jednym. W polskich gazetach panowała absolutna cisza, choć redakcje w Niemczech Zachodnich od czterech dni nie pisały o niczym innym. Dokładnie szesnaście dni wcześniej, 18 listopada 1965 roku w Rzymie, polscy biskupi wręczyli niemieckim list, który wstrząsnął podzieloną Europą. PRL-owska cenzura natychmiast zdjęła jego tekst z „Tygodnika Powszechnego” i zablokowała komentarz samego autora.

Gomułka, trzymając rękę na dźwigni w Moszczenicy, doskonale wiedział już o rzymskim liście. Zaledwie sześć dni później jego maszyna propagandowa miała rzucić się na autorów Orędzia z furią, jakiej ta dekada jeszcze nie widziała.

I tu historia zadrwiła z niego najmocniej. Człowiek, który napisał te rewolucyjne słowa i przyjął na siebie wściekłość całego reżimu, nie był przybyszem z dalekiej Warszawy ani Krakowa. Arcybiskup Bolesław Kominek urodził się i dorastał zaledwie kilkanaście kilometrów na zachód od moszczenickiego szybu. Na tej samej wodzisławsko-rybnickiej ziemi.

Ziemia pod ciśnieniem: od solanki do czarnego złota

Żeby zrozumieć, skąd w jednym człowieku wzięło się tyle odwagi, trzeba przez chwilę spojrzeć na miejsce, z którego wyrósł. Ten skrawek południowego Górnego Śląska od zawsze żył w gigantycznym napięciu — zarówno głęboko pod ziemią, jak i na jej powierzchni.

Zaczęło się od geologicznej niespodzianki. 25 maja 1859 roku właściciel Jastrzębia Dolnego, baron Emil von Schlieben, kazał wiercić za węglem. Zamiast czarnej skały spod ziemi trysnęła jednak cenna solanka jodowo-bromowa. Rok później, 31 maja 1860 roku, majątek kupił hrabia Felix von Königsdorff i już w 1861 roku postawił tu słynną „Szwajcarkę” — pierwszy budynek sanatoryjny.

Kiedy pod koniec XIX wieku kurort zaczął podupadać, uratował go młody lekarz z Wielkopolski, dr Mikołaj Witczak. Przyjechał do Jastrzębia w 1886 roku, a dziesięć lat później zaryzykował wszystko i odkupił zdrój od berlińskiego bankiera Juliusa Landaua. To za jego czasów, w 1911 roku, powstało potężne sanatorium dla górników Spółki Brackiej. Gdy schorowany doktor zmarł 20 lutego 1918 roku — krótko po sprzedaży majątku — pałeczkę przejęli jego synowie, powstańcy śląscy Mikołaj junior (późniejszy naczelnik gminy) oraz Józef. Po powrocie regionu do Polski w 1922 roku unieważnili dawną sprzedaż i postawili kurort na nogi. Jastrzębie-Zdrój stało się najmodniejszym uzdrowiskiem polskiego Śląska. Aż do listopada 1947 roku, gdy władza ludowa po prostu odebrała rodzinie majątek.

W połowie XX wieku podziemie upomniało się jednak o to, czego szukano sto lat wcześniej. W czwartym kwartale 1955 roku Przedsiębiorstwo Budowy Kopalń w Wilchwach ruszyło z budową KWK „Moszczenica”, a w czerwcu 1956 roku zaczęto drążyć KWK „Jastrzębie”. Węgiel koksujący dał pracę i chleb dziesiątkom tysięcy rodzin, ale w brutalnym starciu z przemysłem uzdrowisko nie miało szans. W 1994 roku zlikwidowano zakłady uzdrowiskowe, a 14 listopada 2007 roku Jastrzębie-Zdrój oficjalnie straciło status zdroju.

Solanka leczyła ciała. Węgiel napędzał huty. Lecz najtrudniejsza szkoła toczyła się na powierzchni. W głębi jednorodnego kraju łatwo wygłaszać wielkie hasła i dzielić ludzi na „naszych” oraz „obcych”. Na pograniczu świat nigdy nie był czarno-biały. Tutaj granice przechodziły ludziom przez podwórka. W tym samym domu słychać było śląską godkę, czytano polskie książki, a za progiem czekała niemiecka szkoła i pruski urzędnik.

Takie ciśnienie potrafi człowieka złamać albo zamienić go w zaciekłego nacjonalistę. Ale z najsilniejszych robi to samo, co miliardy ton skał robią z węglem: wytwarza diament.

Syn górnika, kapelan AK i tajny kurier do Berlina

Bolesław Kominek przyszedł na świat 23 grudnia 1903 roku w Radlinie — w starej części miejscowości, która po administracyjnych roszadach z 1975 i 1997 roku jest dziś dzielnicą Radlin II w Wodzisławiu Śląskim. Chrzest przyjął w kościele św. Marii Magdaleny. To świątynia z wyjątkową historią: pieniądze na jej budowę przysyłali śląscy górnicy, którzy za chlebem wyjechali aż do kopalń w Westfalii, w Bottrop i Essen.

 

Jego rodzinny dom był jak pigułka śląskiego losu. Ojciec, Franciszek Kominek, zanim ożenił się z Katarzyną z domu Kozielską, sam zjeżdżał na dół w westfalskich kopalniach. Po powrocie osiadł na gospodarstwie tuż przy fedrującej od 1883 roku kopalni „Emma” — dzisiejszym „Marcelu”. Dom był pełen gwaru: biografowie doliczyli się dziewięciorga lub dziesięciorga dzieci, a Bolesław był najstarszy. Ojciec znał niemiecki przemysł jak własną kieszeń, lecz w sercu z dumą pielęgnował polskość. To z miłości do polskich królów dał pierworodnemu na imię Bolesław.

W domu czytano po polsku, w szkole uczono po niemiecku, a na podwórku bawiły się razem dzieci polskie, niemieckie i „tutejsze”. Chłopak z Radlina wyniósł z tego lekcję na całe życie: tożsamości nie buduje się przeciwko sąsiadowi. Po latach powtarzał bez wielkich słów, że „przede wszystkim jest się człowiekiem i chrześcijaninem, a dopiero potem Polakiem czy Niemcem”.

Nie myślmy jednak, że był miękkim marzycielem. Kiedy 1 kwietnia 1915 roku poszedł do gimnazjum w Rybniku (dziś to I LO im. Powstańców Śląskich), szybko został najlepszym uczniem i wstąpił do tajnego patriotycznego stowarzyszenia Eleusis. Na własne oczy widział brutalność niemieckich bojówek Grenzschutzu. W 1921 roku, podczas III powstania śląskiego, na rybnickiej stacji wyleciały w powietrze wagony z amunicją — huk i fala uderzeniowa zerwały dach oraz wyrwały okna z jego szkoły. A mimo to nie zaraził się chęcią odwetu. W czerwcu 1923 roku zapisał się w kronikach miasta: razem z Emilem Otawą z Pszowa został jednym z dwóch pierwszych polskich maturzystów w rybnickim gimnazjum.

Potem ruszył w świat, który otworzył mu głowę szerzej niż większości współczesnych polityków:

  • Kraków i Katowice (1923–1927): Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne, studia na Uniwersytecie Jagiellońskim i święcenia kapłańskie 11 września 1927 roku.

  • Paryż (1927–1930): Studia w Instytucie Katolickim, wykłady słynnego filozofa Jacques’a Maritaina, posługa wśród polskich emigrantów, licencjat z nauk społecznych i doktorat z filozofii (o niemieckim myślicielu Rudolfie Euckenie). Mówił płynnie po polsku, niemiecku i francusku.

  • Diecezja katowicka (1930–1939): Wikariusz w Katowicach-Dębie, sekretarz biskupa Stanisława Adamskiego, filar Akcji Katolickiej i redaktor „Gościa Niedzielnego”.

Późniejsza propaganda PRL próbowała przykleić mu haniebną łatkę „proniemieckiego ugodowca”. Wystarczy jednak spojrzeć na lata 1939–1945, by to kłamstwo rozsypało się w pył. Po krótkiej ucieczce we wrześniu 1939 roku ks. Kominek wrócił na okupowany Śląsk. Działając w Referacie Duszpasterskim (Seelsorgestelle), został łącznikiem wysiedlonego biskupa Adamskiego, organizował pomoc dla jeńców wojennych i więźniów niemieckich obozów koncentracyjnych, a w konspiracji przyjął przysięgę jako kapelan Armii Krajowej na Górnym Śląsku i Pełnomocnik Delegatury Rządu na Kraj. Ba — z narażeniem życia jeździł aż do samego Berlina, żeby tajnymi kanałami przerzucać do Watykanu raporty o niemieckich zbrodniach na Kościele w Polsce.

Ale najważniejszy sprawdzian przyszedł dopiero po wojnie. W sierpniu 1945 roku kardynał August Hlond wysłał go do zrujnowanego Opola jako administratora apostolskiego. Przez sześć lat (1945–1951) Kominek odbudował około stu kościołów, otworzył 22 zakłady wychowawcze, 80 domów dla starszych i niepełnosprawnych, 62 przedszkola oraz 15 kuchni polowych.

Najtrudniejsze nie było jednak stawianie cegieł, tylko zszywanie rozbitych serc. Musiał pogodzić ze sobą rodzimych Ślązaków, upokarzanych powojenną weryfikacją, z Polakami wypędzonymi z Kresów Wschodnich. 26 stycznia 1951 roku stalinowcy siłą wyrzucili go z Opola i przez pięć lat nie pozwalali mu objąć posługi we Wrocławiu — dotarł tam dopiero 1 grudnia 1956 roku, po wcześniejszej sakrze biskupiej w Przemyślu.

To z tamtej śląskiej szkoły wzięło się jednak zdanie, które odmieniło Europę. Wrocławski historyk dr hab. Wojciech Kucharski odkrył, że słów „przebaczamy i prosimy o przebaczenie” abp Kominek użył już latem 1965 roku na Górze Świętej Anny — mówiąc najpierw o ranach między Ślązakami a osiedleńcami. Najważniejszy gest XX-wiecznej dyplomacji zrodził się więc z próby uleczenia śląskiego bólu.

Jedna bezsenna noc we Włoszech i trzy słowa, które rozwścieczyły dwie stolice

Jesienią 1965 roku w Rzymie kończył się Sobór Watykański II, a Europę dzieliła gruba ściana żelaznej kurtyny. Dwadzieścia lat po wojnie pamięć niemieckiego ludobójstwa bolała w Polsce każdego dnia. Z kolei rząd w Bonn twardo odmawiał uznania naszej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Dla komunistów w Warszawie był to wymarzony układ — straszenie „niemieckim odwetem” stanowiło dla PZPR główny dowód, że bez „opieki” Moskwy Polska zniknie z mapy.

Pierwsze pęknięcie w tym murze pojawiło się 1 października 1965 roku, kiedy niemiecki Kościół Ewangelicki (EKD) ogłosił Memorandum Wschodnie, podważając roszczenia do zmiany granic. W tym samym czasie polscy biskupi szykowali zaproszenia dla episkopatów całego świata (56 lub 57 listów) na zbliżające się obchody Tysiąclecia Chrztu Polski w 1966 roku. Napisanie najtrudniejszego z nich — do Niemców — powierzono abp. Bolesławowi Kominkowi.

W drugim tygodniu października 1965 roku arcybiskup zaszył się w domu sióstr elżbietanek we włoskim uzdrowisku Fiuggi niedaleko Rzymu. Jak wspominał jego sekretarz ks. Zdzisław Seremak, pracował „w klimacie gorącej modlitwy i samotności”. Trzon listu powstał w ciągu jednej nocy — i od razu w świetnej niemczyźnie. Kiedy w 2019 roku dr hab. Wojciech Kucharski przypadkiem odnalazł oryginalny rękopis w bibliotece Polskiego Papieskiego Instytutu Kościelnego w Rzymie, skończyły się spory historyków: od 95 do 99 procent tekstu Orędzia — łącznie z poprawkami konsultowanymi z prymasem Stefanem Wyszyńskim — wyszło spod pióra chłopaka z Radlina II.

18 listopada 1965 roku w Rzymie dokument podpisało 36 polskich hierarchów — Prymas, trzech arcybiskupów (w tym Karol Wojtyła) i 32 biskupów (część opracowań powtarza liczbę 34). W niemieckim oryginale Kominek zapisał zdanie, które rozsadziło powojenny beton:

„In diesem allerchristlichsten und zugleich sehr menschlichen Geist strecken wir unsere Hände zu Ihnen hin […], gewähren Vergebung und bitten um Vergebung”.

Po polsku brzmiało ono jak uderzenie pioruna:

„W tym jak najbardziej chrześcijańskim, ale i bardzo ludzkim duchu, wyciągamy do Was, siedzących tu, na ławach kończącego się Soboru, nasze ręce oraz udzielamy wybaczenia i prosimy o nie. A jeśli Wy, niemieccy biskupi i Ojcowie Soboru, po bratersku wyciągnięte ręce ujmiecie, to wtedy dopiero będziemy mogli ze spokojnym sumieniem obchodzić nasze Millenium w sposób jak najbardziej chrześcijański”.

Komunistyczna propaganda kłamała później w żywe oczy, że biskupi „uklękli przed Niemcami”. Nic z tych rzeczy. Kominek nazwał po imieniu niemieckie zbrodnie, Auschwitz i plan wyniszczenia Polaków. Twardo bronił granicy na Odrze i Nysie jako warunku naszego przetrwania. Ale jednocześnie zerwał z opowieścią o „wiecznej nienawiści”. Obok Krzyżaków, rozbiorów i Hitlera przypomniał cesarza Ottona III, Wita Stwosza i św. Jadwigę Śląską. Przede wszystkim jednak złamał najcięższe powojenne tabu — dostrzegł niemieckich antynazistów oraz dramat milionów niemieckich cywilów wysiedlonych po 1945 roku.

Dlaczego właśnie tamto jedno zdanie wywołało aż taką burzę? Jak celnie tłumaczy dr hab. Wojciech Kucharski, samo „udzielamy wybaczenia” było trudne, ale jeszcze do zniesienia — bo ofiara nadal czuła moralną przewagę. Dopiero ostatnie słowa — „i prosimy o nie” — przerastały epokę. Ani Warszawa, ani Bonn nie były na taką pokorę gotowe. Sam Kominek wyjaśniał prosto: „Nie napisaliśmy tego tylko dla narodu niemieckiego – ale i dla naszego”. A o przyszłości mówił jak wizjoner: „Europa to przyszłość – nacjonalizmy są wczorajsze”.

Niestety, druga strona nie dorosła wtedy do takiego formatu. Odpowiedź niemieckich biskupów z 5 grudnia 1965 roku była grzeczna („Z braterskim szacunkiem przyjmujemy wyciągnięte dłonie...”), ale boleśnie zachowawcza. Oglądając się na polityków w Bonn i środowiska wypędzonych, nie potrafili wykrztusić słowa „przepraszamy”, przemilczeli granicę na Odrze i Nysie, a zamiast tego użyli politycznej formuły o „prawie do ojczyzny” i „rozwiązaniu wszechstronnie zadowalającym”. Kominek nie ukrywał gorzkiego rozczarowania. Dla ludzi Gomułki ta chłodna odpowiedź była natomiast jak kanister benzyny dolany do ogniska.

Nagonka na Śląsku: 157 niewypałów i napis na szkole w Rybniku

Sześć dni po tym, jak Gomułka wywiózł w Moszczenicy pierwszy wózek węgla, machina ruszyła pełną parą. Po 8 grudnia 1965 roku Biuro Polityczne zatwierdziło plan ataku, a 10 grudnia „Życie Warszawy” odpaliło pierwszą salwę głośnym tekstem „W czyim imieniu?”. Pięć dni później na V Plenum KC PZPR Gomułka nazwał Orędzie „dywersją polityczną”, a w styczniu 1966 roku grzmiał na posiedzeniu Frontu Jedności Narodu, odmawiając Kościołowi prawa do „rządu dusz”.

Trzeba powiedzieć uczciwie: na początku ta propaganda trafiała w czuły punkt — także tutaj, w Rybnickim Okręgu Węglowym. Wojna wciąż dosłownie leżała tu pod nogami. Ten sam numer „Nowin” z 1 grudnia 1965 roku, który cieszył się z otwarcia „Moszczenicy”, na dalszych stronach podawał mrożącą krew w żyłach statystykę. Od stycznia do końca października 1965 roku saperzy KBW pod dowództwem st. sierż. Mieczysława Karlikowskiego musieli rozbroić w powiecie rybnickim i na dawnej linii frontu (m.in. w okolicach Żor, Boryni, Szerokiej i Świerklan) aż 157 śmiertelnie groźnych niewypałów — w tym półtonową bombę lotniczą na podwórzu w Rybniku oraz 30 granatów moździerzowych przy szosie do Gogołowej w Świerklanach.

Inaczej wyglądało też samo Jastrzębie-Zdrój. Miasto, które prawa miejskie dostało zaledwie 30 czerwca 1963 roku (w ramach powiatu wodzisławskiego), rosło w szalonym tempie: z 3,3 tysiąca mieszkańców w 1961 roku do 8 888 w 1965, 10 300 rok później i 24,5 tysiąca w 1970 roku. Do bloków na osiedlu „Przyjaźń” (1959–1965), ruszającego osiedla „Pionierów” (1966) i hoteli robotniczych zjeżdżali młodzi ludzie z całej Polski. Większość z nich marzyła o przydziale mieszkania i nie znała zawiłych dziejów śląskiego pogranicza. W kombinacie „Jastrzębie-Moszczenica” — który 1 stycznia 1966 roku podzielił się na samodzielną KWK „Jastrzębie” z 3 850 pracownikami i KWK „Moszczenica” — partia rosła jak na drożdżach. 3 listopada 1965 roku wręczono tam tysięczną legitymację PZPR.

Kiedy więc na przełomie 1965 i 1966 roku aparat partyjny — w województwie katowickim kierowany przez Edwarda Gierka, wtedy jeszcze w pełni lojalnego wobec Gomułki — uruchomił nagonkę, użyto wszystkich możliwych metod:

  • Masówki na rozkaz: W zakładach, urzędach i szkołach pod hasłem „Nie zapomnimy i nie przebaczymy” przegłosowywano gotowe rezolucje, zanim ludzie w ogóle mogli przeczytać Orędzie (pełny tekst wydrukowano dopiero w drugiej połowie grudnia w niskonakładowym „Forum”). Partyjna „Trybuna Robotnicza” jeszcze 12 lutego 1966 roku przekonywała, że wymiana listów to „ciężkie oskarżenie dla autorów Orędzia”.

  • Górnicy wykorzystani przez propagandę: Do ataku zaprzęgnięto załogi kopalń. Jednym z najgłośniejszych śladów z naszego sąsiedztwa była rezolucja pracowników przemysłu węglowego z Rybnika. W marcu 1966 roku osobiście odpisał im bł. kard. Stefan Wyszyński, spokojnie tłumacząc, że gest wybaczenia nie jest słabością, tylko aktem ogromnej odwagi.

  • Smutny chichot historii w Rybniku: W odtajnionych po latach meldunkach władz (przytoczonych w Biuletynie IPN) zapisano, że na budynku jednej z rybnickich szkół wymalowano napis: „nie chcemy biskupów niemieckich”. Trudno o bardziej gorzką ironię — napis pojawił się w tym samym mieście, w którym Bolesław Kominek w 1923 roku zdawał pierwszą polską maturę! Nacisk w szkołach przypieczętował Okólnik nr 2 Ministra Oświaty z 22 lutego 1966 roku, a pismo „Wiadomości Historyczne” podsunęło nauczycielom gotowy scenariusz lekcji dla szóstej klasy o „wiecznej zaborczości Niemców” i „niepatriotycznych” biskupach.

  • Przesłuchania ponad 4,5 tysiąca księży: Między grudniem 1965 a lutym 1966 roku władze wezwały na „rozmowy dyscyplinujące” około 70 procent proboszczów w kraju. Nie ominęło to diecezji katowickiej — kierownik Wydziału ds. Wyznań Edmund Łata rozmawiał w 1966 roku z biskupem koadiutorem Herbertem Bednorzem, a księży broniących Orędzia, jak wcześniej więzionego przez UB proboszcza z Woźnik ks. Teodora Lichotę, od razu oskarżano o brak patriotyzmu.

Presja robiła swoje. Według zachowanych raportów w trakcie rozmów w radach narodowych 53 procent księży wyraziło się o liście krytycznie, 25 procent uciekło od odpowiedzi, a 22 procent otwarcie stanęło murem za biskupami. Urząd ds. Wyznań szacował, że poparcie dla Orędzia wynosiło ponad 90 procent wśród biskupów, 60 procent wśród dziekanów i zaledwie 35 procent wśród szeregowych księży.

Najbrudniejsze ciosy spadły jednak na samego Kominka i jego bliskich. We Wrocławiu aktywiści żądali wyrzucenia go z kraju. Rozpuszczono podłe plotki, że biskupi Kominek, Klepacz i Pluta dostali od niemieckich duchownych luksusowe auta i milion marek. Do kurii sypały się paszkwile, a siostrę arcybiskupa Matyldę oraz jego braci nękano pełnymi nienawiści telefonami. Najbardziej zabolał jednak cios wymierzony prosto w śląskie korzenie: w donosach Służby Bezpieczeństwa powtarzano, że Kominek „nie jest związany z Polską, czego dowodem jest używanie języka niemieckiego”. Tę samą wrażliwość pogranicza, dzięki której potrafił rozmawiać ze światem, przekuto w pałkę przeciwko niemu.

(Uczciwa uwaga reporterska: choć aparat PZPR bez wątpienia mobilizował wtedy cały powiat wodzisławski, do którego należało Jastrzębie-Zdrój, imienne protokoły z zebrań w konkretnych kopalniach czekają jeszcze na pełne przebadanie w zespole akt Komitetu Powiatowego PZPR w Wodzisławiu Śląskim w Archiwum Państwowym w Katowicach oraz w aktach Wydziału Spraw Wewnętrznych PPRN w Oddziale w Raciborzu).

Kominek się nie ugiął. 28 stycznia 1966 roku wrócił z Rzymu do Wrocławia, a następnego dnia stanął przed osiemdziesięcioma przerażonymi księżmi w sali kurialnej i powiedział zdanie, które przeszło do historii:

„Niech księża się niczego nie obawiają, niech głoszą słowo Boże nadal, a przyszłość wykaże, kto miał rację”.

I przyszłość zaczęła mu przyznawać rację szybciej, niż ktokolwiek przypuszczał. Brutalność wobec prymasa Wyszyńskiego i błąd Gomułki — który zamiast grać wyłącznie na nucie narodowej, zaczął zarzucać biskupom antysowieckość — odwróciły nastroje Polaków. Komunistom nie pomogły ani wielkie konkurencyjne obchody Tysiąclecia 3 maja 1966 roku w Katowicach (w 45. rocznicę III powstania śląskiego), ani wrześniowe „aresztowanie” kopii obrazu Matki Bożej Częstochowskiej pod Będzinem. Gomułka przegrał bitwę o serca ludzi.

Od „dywersji” do dziedzictwa UNESCO

Historia przyznała synowi górnika spod Wodzisławia rację z nawiązką. Bez przełomu z 18 listopada 1965 roku nie powstałby w RFN przełomowy krąg Bensberger Kreis (z którym Kominek spotkał się w kwietniu 1970 roku). Nie byłoby symbolicznego uklęknięcia kanclerza Willy’ego Brandta w Warszawie ani traktatu z 7 grudnia 1970 roku, który uznał polską granicę zachodnią.

Bez tej odwagi papież Paweł VI nie wydałby 28 czerwca 1972 roku bulli Episcoporum Poloniae Coetus, kończącej tymczasowość Kościoła na Ziemiach Zachodnich. To ona uczyniła Bolesława Kominka pierwszym polskim arcybiskupem metropolitą wrocławskim — a w marcu 1973 roku (po nominacji ogłoszonej 2 lutego) także kardynałem. Gdy umierał 10 marca 1974 roku, ziarno kiełkowało już głęboko. Wyrosła z niego pełna łez Msza Pojednania Tadeusza Mazowieckiego i Helmuta Kohla w Krzyżowej 12 listopada 1989 roku — odprawiana przez innego wybitnego Ślązaka, abp. Alfonsa Nossola — a także wspólne oświadczenie episkopatów Polski i Niemiec z 13 grudnia 1995 roku, w którym niemieccy biskupi wreszcie oficjalnie przeprosili za nazistowskie zbrodnie.

Dziś rękopis spisany w ciągu jednej nocy we włoskim Fiuggi znajduje się na Polskiej Liście Krajowej Programu UNESCO „Pamięć Świata”, a arcybiskupi Wrocławia, Warszawy i Kolonii wspólnie starają się o wpisanie go na światową listę Memory of the World. W ubiegłym roku, na 60-lecie Orędzia, oryginał ten po raz pierwszy pokazano publicznie w gmachu Sejmu Śląskiego w Katowicach.

Podczas 61. obchodów we Wrocławiu — 18 listopada 2026 roku — obok przedstawiciela rządu Niemiec Kurta Abrahama stanął konsul generalny Ukrainy Taras Tokarski. Nie skończyło się na grzecznych przemówieniach. Rektor Akademii Katolickiej we Wrocławiu ks. prof. Sławomir Stasiak przypomniał prostą, twardą prawdę: „Nie ma pojednania bez prawdy”. Z kolei dyrektor Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” dr Andrzej Jerie ostrzegał, że pojednanie nie jest jednorazowym gestem, tylko procesem wymagającym codziennej pracy. W czasach rozgrzanych do czerwoności sporów w internecie, partyjnych plemion i trudnych rozmów polsko-ukraińskich lekcja chłopaka z Radlina II brzmi dziś aktualniej niż kiedykolwiek.

Czego dziś nie rozumie Łaźnia Moszczenica?

I w tym miejscu koło się zamyka. Wracamy na ulicę Towarową 7 w Jastrzębiu-Zdroju — dokładnie tam, gdzie 4 grudnia 1965 roku Władysław Gomułka uruchamiał moszczenicki szyb.

 Kopalnia „Moszczenica” to już przeszłość. W 1994 roku połączono ją z „Jastrzębiem” w KWK „Jas-Mos”, w 2000 roku Ruch „Moszczenica” zakończył wydobycie (po wybraniu niemal 92 milionów ton węgla i wydrążeniu ponad tysiąca kilometrów wyrobisk), a w 2001 roku zakład trafił do Spółki Restrukturyzacji Kopalń.
Przez dwadzieścia lat gmach górniczej łaźni popadał w ruinę, aż miasto wyłożyło dziesiątki milionów złotych na jego imponującą odbudowę. Tak powstała samorządowa instytucja kultury o niezwykle ambitnej nazwie: Instytut Dziedzictwa i Dialogu – Łaźnia Moszczenica — z otwartym we wrześniu 2023 roku Carbonarium oraz zapowiadanym Centrum Porozumienia Jastrzębskiego i Centrum Dialogu.

Nie będziemy jednak bić urzędowych braw tylko za to, że na ścianie dawnej kopalni Gomułki wisi elegancki szyld ze słowem „Dialog”. Bo od dłuższego czasu w tej miejskiej instytucji dzieje się niemal wszystko — poza tym, po co ją za publiczne miliony powołano.

W statucie Łaźni Moszczenica stoi czarno na białym: ochrona dziedzictwa, badania nad lokalną historią kulturową oraz budowanie prawdziwego dialogu. A jak wygląda codzienność?

Mieszkańcy i nasza redakcja nie raz zwracali uwagę, że zrewitalizowany za grube miliony gmach zbyt często robi za efektowną, ogrzewaną salę z nagłośnieniem i rzędem krzeseł. Odhacza się tam bezpieczne gale, miejskie akademie, doraźne spotkania, koncerty i kabarety. Tylko czy do wynajmowania sceny naprawdę potrzeba instytucji ze słowem „Instytut” w nazwie?

Tymczasem tuż za miedzą, kwadrans jazdy samochodem od Towarowej 7, leży Radlin II — miejsce narodzin jednego z najwybitniejszych Europejczyków XX wieku, którego dr hab. Wojciech Kucharski nazwał podczas tegorocznych obchodów „człowiekiem dialogu par excellence”.

Łaźnia Moszczenica stoi dokładnie w punkcie, w którym 61 lat temu zderzyły się dwa światy: komunistyczny beton Gomułki i śląska wizja pojednanej Europy Bolesława Kominka. Trudno wymyślić bardziej oczywisty, wielki temat dla Instytutu Dziedzictwa i Dialogu.

Zamiast gonić wyłącznie za łatwymi fajerwerkami frekwencyjnymi, warto sięgnąć po prawdziwe złoto naszego regionu — po ludzi, którzy z twardego pogranicza wynieśli odwagę myślenia ponad podziałami. Oby w jastrzębskiej Łaźni Moszczenica przyszła wreszcie chwila refleksji i skończyła się era samego „dziania się wszystkiego”. A syn górnika spod Wodzisławia, który nauczył Europę rozmawiać, znalazł tam w końcu swoje stałe, należne miejsce. Takie, na jakie czeka już sześćdziesiąt jeden lat.

RAMKA: Śladami kard. Bolesława Kominka — kwadrans od Jastrzębia-Zdroju

  • Radlin II (Wodzisław Śląski): Miejsce urodzenia przyszłego kardynała. Przy ul. Marii Skłodowskiej-Curie 3 działa Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 3 (SP nr 17) im. ks. kard. Bolesława Kominka — od 2008 roku można tam zwiedzać Izbę Pamięci (wystarczy umówić się w sekretariacie). Kilka kroków dalej, przy ul. Chrobrego 106, stoi kościół św. Marii Magdaleny, w którym został ochrzczony.

  • Rybnik: Na półpiętrze jego dawnego gimnazjum — I LO im. Powstańców Śląskich — wisi tablica upamiętniająca pierwszego polskiego maturzystę szkoły (obok Emila Otawy) i ojca europejskiego pojednania. Imię kardynała nosi też ulica na osiedlu Nowiny.

  • Jastrzębie-Zdrój (ul. Towarowa 7): Dawna łaźnia KWK „Moszczenica” — kopalni, którą 4 grudnia 1965 roku uruchamiał Władysław Gomułka na sześć dni przed atakiem na autorów Orędzia. Dziś siedziba Instytutu Dziedzictwa i Dialogu – Łaźnia Moszczenica (Carbonarium), wciąż czekająca na prawdziwe odkrycie duchowego dziedzictwa naszego pogranicza.

Autor: Zespół Redakcyjny jas24info.pl

 

Foto LParylak , CC BY-SA 4.0 , via Wikimedia Commons

 

 

 

O Nas

Jastrzębski portal dialogu społecznego.
Unia Europejska
Mieszkańcy Jastrzębia i okolic