DECEMBER 9, 2022
AKTUALNOŚCI

Tu jest Polska, granica dwóch listopadów. Jastrzebie niepodległość - 1918-1922

post-img

16 listopada 1918 roku w radiostacji warszawskiej Cytadeli zaiskrzyło. Krótki sygnał alfabetem Morse’a puszczony w eter w świat był jasny: Polska wraca na mapę świata. Kiedy w gabinetach Londynu, Paryża i Waszyngtonu czytano depeszę Józefa Piłsudskiego, na południowych rubieżach dzisiejszego Jastrzębia-Zdroju, wzdłuż mętnych wód Piotrówki, rozlegał się zupełnie inny dźwięk – terkot pruskiej broni.

 Granica dwóch listopadów. Depesza w Warszawie, krew na Piotrówce – jak Jastrzębie wyrąbało sobie drogę do Polski.

Treść depeszy wysłanej przez Naczelnika Państwa była kategoryczna: notyfikowała istnienie niepodległego państwa obejmującego „wszystkie ziemie zjednoczonej Polski”. Ale w Jastrzębiu, Bziu, Ruptawie i Pawłowicach nikt nie świętował. Podczas gdy zaledwie kilkanaście kilometrów na południe, w Zebrzydowicach i Strumieniu, c.k. monarchia austro-węgierska rozpadła się, a władzę przejęła tam polska Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego, po pruskiej stronie dawnej granicy państwowej zapanował stan wyjątkowy.

Niemcy, mimo wewnętrznej rewolucji i kapitulacji na froncie zachodnim, nie zamierzali wypuścić z rąk przemysłowej potęgi Górnego Śląska. Rejencję Opolską objęto rygorystycznym stanem oblężenia. Do akcji wkroczyły formacje wojskowe i policyjne, a na początku 1919 roku na Śląsk przerzucono regularne oddziały 117. Dywizji Piechoty gen. Karla Hoefera. Rozpoczęto systematyczne tłumienie polskich strajków i przejawów polskości. Rewizje, nocne aresztowania i egzekucje stały się w powiecie rybnickim codziennością.

Piotrówka. Rzeka, która dzieliła światy

Cały ciężar konspiracji oparł się na rzece Piotrówce. To ona, wraz z pobliskimi groblami, lasami i wąwozami, stanowiła przez dekady twardą granicę państwową między Prusami a Austro-Węgrami. Linię tę, oznakowaną bazaltowymi słupami z pruskim orłem (jak zachowany do dziś słup nr XI przy dawnym Trakcie Cesarsko-Pruskim), miejscowi znali jak własną kieszeń. W nowej, brutalnej rzeczywistości lat 1918-1921 ta wiedza decydowała o życiu.

Doskonała znajomość topografii z dawnych czasów szmuglu granicznego nabrała strategicznego znaczenia. Z pruskiego Jastrzębia i Pielgrzymowic ewakuowano pod osłoną nocy śląskich aktywistów ściganych przez bojówki. Uciekali na polską stronę – do Piotrowic i Zebrzydowic. W drugą stronę, szlakami wydeptanymi wcześniej przez przemytników tytoniu i spirytusu, szły materiały wybuchowe, broń palna i amunicja dla tworzącej się Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska.

Sutanny i karabiny. Konspiracja w pawłowickim probostwie

Opór nie był sterowany z warszawskich gabinetów. Organizowali go lokalni liderzy, wśród których absolutnie kluczową rolę odegrało duchowieństwo – na czele z braćmi Brandysami z Pawłowic.

Ksiądz Paweł Brandys bez wahania przekształcił swoje probostwo w sztab tajnych narad śląskich konspiratorów. Niemieckie bojówki szybko ustaliły źródło tego oporu, wydając na kapłana wyrok śmierci i zmuszając go do ewakuacji na bezpieczną stronę kordonu. Jeszcze dalej poszedł jego brat, ks. Jan Brandys. Choć nigdy nie opuścił stanu kapłańskiego, założył mundur polskiego oficera. Stanął na czele tzw. "grupy dziergowickiej", łącząc funkcje dowódcze i duszpasterskie. Z bronią w ręku brał udział w najcięższych walkach frontowych, w tym o strategiczny węzeł kędzierzyński podczas III Powstania Śląskiego.

Pęknięte wsie i batalia o głosy

Mocarstwa zgromadzone w Wersalu wymusiły organizację plebiscytu w 1921 roku. Sama kampania i wyniki głosowania z 20 marca obnażyły drastyczny podział lokalnych społeczności. Wsie i osady głosowały za Polską, podczas gdy przyległe do nich obszary dworskie, zdominowane przez niemieckich właścicieli i administrację, opowiadały się za pozostaniem w granicach Niemiec.

Dobitnie pokazał to przykład Bzia. W gminie wiejskiej Bzie Górne zwyciężyła opcja polska (185 do 129 głosów). Wystarczyło jednak przekroczyć miedzę do obszaru dworskiego Bzia Dolnego, by proporcje uległy odwróceniu na korzyść Niemiec (137 do 63 głosów). Wyniki plebiscytu, zniekształcone przez głosy emigrantów (tzw. outvotersów) z głębi Niemiec, doprowadziły do wybuchu III Powstania Śląskiego. Zdeterminowani mieszkańcy dzisiejszej ziemi jastrzębskiej chwycili za broń, ostatecznie wymuszając na Radzie Ambasadorów korzystniejszy dla Polski podział terytorium.

Złamane szlabany. 4 lipca 1922

Upragniony finał walki o przyłączenie tych ziem do II RP nastąpił dopiero latem 1922 roku. 4 lipca polskie jednostki kawalerii wjechały na teren powiatu rybnickiego, wkraczając w granice dzisiejszego Jastrzębia, Ruptawy, Bzia i Pawłowic.

Na żołnierzy czekały tłumy. Miejscowa ludność całymi nocami wznosiła triumfalne bramy z jedliny, kwiatów i narodowych szarf. Pierwsza z nich stanęła w Bziu. Kiedy kopyta koni polskich ułanów minęły dawną granicę na Piotrówce, czteroletni koszmar stanu oblężenia i walk granicznych dobiegł końca. Jastrzębie, kosztem ogromnej daniny krwi i konspiracyjnego wysiłku, stało się częścią Polski.

opracował Antoni Godos & redakcjia jas24info

foto :wizja AI

 Jastrzębie-Zdrój, Bzie, Pawłowice, historia regionu, rzeka Piotrówka, ks. Paweł Brandys, Trakt Cesarsko-Pruski, Powstania Śląskie, plebiscyt na Śląsku, 4 lipca 1922, jas24info 

 

 

 

O Nas

Jastrzębski portal dialogu społecznego.
Unia Europejska
Mieszkańcy Jastrzębia i okolic