Dla komunistycznych władz Jastrzębie-Zdrój miało być miastem idealnym i bezwzględnie posłusznym wizytówką Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Tymczasem to właśnie tam, w kopalniach i halach na przełomie sierpnia i września 1980 roku wybuchł potężny, oddolny bunt. Jastrzębie-Zdrój stanęło obok Gdańska oraz Szczecina jako twardy fundament wielkich umów społecznych, a żelazna determinacja tamtejszych górników oraz ciche wsparcie pracowników Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego utorowały drogę do narodzin w pełni wolnego ruchu pracowniczego.

Wrzesień, Który Zmienił Polskę. Jak Jastrzębie-Zdrój Rzuciło Wyzwanie Komunistycznej Władzy

Kiedy śląscy górnicy powiedzieli "Dość!"

Pod koniec sierpnia 1980 roku na Śląsku panowały realia zbliżone do obozów pracy. Morderczy wysiłek, wyniszczający wielobrygadowy system i zmuszanie ludzi do harówki przez pełne siedem dni w tygodniu doprowadziły załogi na skraj wytrzymałości. Dyrekcja kopalni "Manifest Lipcowy" zbagatelizowała rosnące napięcie. Zgodnie z relacjami protestujących, krewkich górników nazwano w kuluarach arogancko "osłami", a kadra kierownicza otrzymała odgórne polecenie stłumienia buntu siłą. Ta postawa, zamiast budzić paraliżujący strach, wywołała lawinową falę strajkową. 3 września 1980 roku podpisano Porozumienie Jastrzębskie.Dokument ten ostatecznie zmusił władze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej do dramatycznych ustępstw, w tym do zagwarantowania wyczekiwanych wolnych sobót dla każdego pracownika w państwie.

Ciche zaplecze jastrzębskiego oporu

Sukces jastrzębskich kopalń nie byłby możliwy bez zewnętrznego zabezpieczenia działań operacyjnych.Podczas gdy za bramami odciętych zakładów wydobywczych toczyły się brutalne negocjacje, ważną rolę logistyczną odegrała załoga jastrzębskiego oddziału Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego.Transportowcy, mechanicy i kierowcy autobusów z Jastrzębia-Zdroju kolportowali niezależną prasę i ostrzegali przed ruchami resortów siłowych. Zabezpieczali przepływ krytycznych informacji, pilnując, aby państwowi decydenci nie podzielili protestujących na małe, odizolowane od siebie grupy.

Droga przez sądy do pełnej legalizacji

Zwycięstwa wywalczone w śląskich miastach szybko przeniosły opór na grunt ogólnokrajowy. 17 września 1980 roku na spotkaniu w Gdańsku powołano potężny, zjednoczony Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność". Zaledwie siedem dni później do warszawskiego Sądu Wojewódzkiego trafił obszerny wniosek o oficjalną rejestrację struktur. Partyjni aparatczycy do końca próbowali kontrolować sytuację. 24 października sędziowie pod naciskiem samowolnie dopisali do statutu związku bezwzględną kierowniczą rolę partii komunistycznej i całkowicie wykreślili wywalczone prawo do strajku. Związkowcy z oburzeniem odrzucili narzucony dyktat, zapowiadając ogólnopolski paraliż. Ostatecznie, 10 listopada Sąd Najwyższy musiał ustąpić, prawomocnie zatwierdzając dokumenty nowej organizacji.

Zakończenie misji Komitetu Obrony Robotników

Równolegle, demokratyczna opozycja przechodziła przez wewnętrzne procesy głębokiej transformacji. Dokładnie 28 września 1981 roku, podczas pierwszego historycznego Krajowego Zjazdu Delegatów Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność", profesor Edward Lipiński uroczyście ogłosił samorozwiązanie Komitetu Obrony Robotników. Byli to ludzie, którzy od 1976 roku z wielkim oddaniem i narażeniem życia budowali podwaliny pod niezależne i wolne struktury obronne. Rozumieli oni z pełnym pragmatyzmem, że ich główna misja dobiegła końca, a cały ciężar walki o niezależność z powodzeniem przejął ten wielomilionowy ruch. Gdański zjazd udowodnił wielką siłę rozbudzonego narodu, ale ujawnił również wczesne rysy ideologiczne, gdy skrajne frakcje narodowe zaczęły bezkompromisowo atakować dorobek intelektualistów. Pamięć o tym wyjątkowym wrześniu przypomina nam dzisiaj dobitnie, że budowa wolnego społeczeństwa to niezwykle długa i trudna droga, a Jastrzębie-Zdrój zapisało w niej absolutnie pierwszoplanowy rozdział.

Autor: Alojzy Godos / Zespół Redakcyjny jas24info

Porozumienie Jastrzębskie, Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Solidarność, Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne Jastrzębie-Zdrój, Komitet Obrony Robotników, historia Jastrzębia, strajki 1980 roku, kopalnia Manifest Lipcowy.